کشف راز دندان‌های سیاه ۲۰۰۰ ساله در ویتنام: زیبایی یا آیین؟

ردپای یک سنت دیرینه در گورستان عصر آهن

باستان‌شناسان موفق شده‌اند ریشه‌های یک سنت زیبایی منحصربه‌فرد را بسیار عمیق‌تر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، کشف کنند. دندان‌های براق و سیاه برای قرن‌ها در بخش‌هایی از ویتنام نماد زیبایی و تشخص اجتماعی به شمار می‌رفته است. اکنون، شواهد جدید نشان می‌دهد این عمل دست‌کم به ۲۰۰۰ سال پیش و دوران عصر آهن بازمی‌گردد.

تحقیقات تازه بر روی اسکلت‌های یافت‌شده در محوطه باستان‌شناسی «دانگ‌سا» در دلتای رود سرخ شمال ویتنام، پرده از راز این رنگ‌آمیزی عمدی برداشته است. گورستان این محوطه که مربوط به بازه زمانی ۵۵۰ پیش از میلاد تا ۵۰ میلادی است، مملو از اسکلت‌هایی با رنگ‌دانه‌های دندانی غیرمعمول بود. این کشف، نقطه آغاز مطالعه‌ای دقیق برای درک چگونگی و چرایی این عمل شد.

[[SARDABIR_IMG_0]]

رمزگشایی شیمیایی رنگ سیاه دیروز

برای حل این معما، پژوهشگران به‌جای روش‌های مخرب، از تکنیک‌های پیشرفته تحلیل شیمیایی روی مینای دندان استفاده کردند. نخست، با بهره‌گیری از «پرتو ایکس فلورسانس» که با اندازه‌گیری پرتوهای ساطع‌شده از نمونه، ترکیب شیمیایی آن را مشخص می‌کند، تمرکز بالایی از اکسید آهن در مناطق رنگی مینای دندان شناسایی شد.

در گام بعد، استفاده از میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف‌سنجی پراکندگی انرژی، وجود آهن و گوگرد را در نمونه‌های دندان‌های تغییررنگ‌یافته قدیمی تأیید کرد. «یو ژانگ»، باستان‌شناس دانشگاه ملی استرالیا و نویسنده ارشد این مطالعه، توضیح می‌دهد که حضور همزمان سیگنال‌های آهن و گوگرد، نشانه‌ای قوی از دخالت نمک‌های آهن در فرآیند رنگ‌آمیزی است.

به گفته محققان، اگرچه ممکن است از مواد گیاهی نیز در این فرآیند استفاده شده باشد، اما هسته اصلی ایجاد رنگ سیاه، تعامل شیمیایی بین نمک آهن و اسید تاننیک بوده است. این مکانیسم پایه، احتمالاً در طول قرن‌ها ثابت مانده، حتی اگر روش‌های اجرای آن تکامل یافته باشد.

از جویدن فوفل تا یک بی‌نظیر هنری

یکی از محتمل‌ترین روش‌های سنتی برای سیاه‌کردن دندان، ترکیب یک ماده مبتنی بر آهن با یک ماده گیاهی غنی از تانن مانند دانه‌های فوفل است. جویدن فوفل هزاران سال است در میان مردمان اقیانوسیه و جنوب شرق آسیا رواج دارد و استفاده طولانی‌مدت از این محرک طبیعی می‌تواند دندان‌ها و لثه‌ها را به رنگ قرمز یا قهوه‌ای مایل به قرمز درآورد.

اما وقتی اسیدهای تاننیک و نمک‌های آهن با هم ترکیب و در معرض هوا قرار گیرند، رنگ سیاه مایل‌به‌خاکستری تیره‌ای ایجاد می‌کنند. بر اساس اطلاعات به‌دست‌آمده از جمعیت‌های مدرنی که این سنت را حفظ کرده‌اند، به نظر می‌رسد فرآیند سیاه‌کردن در دوران باستان نیاز به روزها یا حتی هفته‌ها اعمال مخلوط آهن-تانن داشته تا به آن سایه شدیداً تیره دست یابد.

نکته جالب اینجاست که پس از تکمیل فرآیند، رنگ دندان‌ها در تمام طول عمر فرد باقی می‌ماند. تنها هر چند سال یک بار،可能需要 ترمیم‌های جزئی برای حفظ درخشندگی و عمق رنگ انجام می‌شده است. این ماندگاری، آن را به یک سرمایه‌گذاری زیبایی مادام‌العمر تبدیل می‌کرد.

چرایی شکل‌گیری یک معیار زیبایی منحصربه‌فرد

اگرچه چگونگی این عمل تا حد زیادی روشن شده، اما انگیزه اصلی پیدایش آن هنوز موضوع بحث است. پژوهشگران چندین فرضیه محتمل را مطرح کرده‌اند. یک احتمال این است که سیاه‌کردن دندان، به‌عنوان نسخه ملایم‌تر و کم‌تهاجم‌تری از عمل «کشیدن دندان» توسعه یافته است.

کشیدن دندان‌های سالم که به‌عنوان یک آیین گذار یا نشانگر هویت گروهی انجام می‌شده، عملی رایج در بسیاری از فرهنگ‌های باستانی بوده است. سیاه‌کردن می‌توانسته راهی نمادین برای ایجاد تمایز، اما بدون از دست دادن عملکرد دندان باشد. فرضیه دیگر این است که این عمل برای تقویت و تثبیت اثر رنگ‌دهی ناشی از جویدن فوفل ابداع شده است.

صرف نظر از هدف اولیه، به نظر می‌رسد گسترش وسیع این سنت با عصر آهن همزمان شده است. در این دوره، دسترسی به ابزار و ظروف آهنی برای تولید خمیر رنگ‌ سیاه آسان‌تر شد. فراوانی منابع آهن در شمال ویتنام، بستر مناسبی برای رواج این سنت زیبایی فراهم کرد.

میراثی زنده در جنوب شرق آسیا

این مطالعه برای نخستین بار موفق شده است ارتباط مستقیمی بین دندان‌های سیاه‌شده کشف‌شده در باستان‌شناسی و شیوه‌های عمدی سیاه‌کردن دندان در دوران معاصر برقرار کند. یافته‌های شیمیایی در دانگ‌سا، معیار تشخیصی جدیدی برای شناسایی هدفمند این عمل در محوطه‌های باستانی دیگر فراهم می‌آورد.

سنت سیاه‌کردن دندان هرگز به‌طور کامل از بین نرفته است. اگرچه امروزه در ویتنام شهری کمتر دیده می‌شود، اما این عمل همچنان در برخی جوامع روستایی و به‌طور گسترده‌تر در بخش‌هایی از جنوب شرق آسیا مانند لائوس، کامبوج و برخی جزایر اقیانوس آرام مشاهده می‌شود. این پدیده، نمونه‌ای جذاب از تداوم یک عمل فرهنگی عمیقاً ریشه‌دار است که مفاهیم زیبایی، هویت اجتماعی و آیین را در هم می‌آمیزد.

کشف اخیر نه‌تنها درک ما از تاریخچه پیچیده مناسک زیبایی در ویتنام را غنی می‌کند، بلکه نشان می‌دهد چگونه دسترسی به یک منبع طبیعی مانند آهن، می‌تواند بر شکل‌گیری و انتشار یک سنت فرهنگی متمایز تأثیر بگذارد. دندان‌های سیاه، اکنون نه فقط یک انتخاب زیبایی، بلکه پنجره‌ای به دنیای اجتماعی، فناورانه و اعتقادی مردمان عصر آهن جنوب شرق آسیا هستند.

منبع: Doi

اخبار علم و فناوری