خرابی از حد بگذرد، آباد می‌شود؟ نگاهی به یک ضرب‌المثل و عواقب عوام‌گرایی

مروری کوتاه بر یک ضرب‌المثل چالش‌برانگیز

مهرداد احمدی شیخانی در یادداشتی در روزنامه اطلاعات، به بررسی ضرب‌المثل فارسی «خرابی چون که از حد بگذرد، آباد می‌گردد» پرداخته است. او که خود دانش‌آموخته معماری و دلبسته فرهنگ ایرانی است، این حکم را با تجربه زیسته و مشاهدات عینی خود، به ویژه از سفر به شهر هرات، در تعارض می‌بیند.

تجربه سفر به هرات: ویرانی‌ای که آباد نشد

نویسنده با اشاره به سفرش به هرات -که زمانی بخشی مهم از ایران بود- ویرانی بخش بزرگی از پیشینه تاریخی این شهر را توصیف می‌کند. او مقبره «گوهرشاد بیگم» در هرات را نیمه‌ویرانه و مدرسه تاریخی «کمال‌الدین بهزاد» را محدود به چهار میل باقی‌مانده می‌داند. از نگاه او، این نمونه‌ها نشان می‌دهد که خرابی، حتی وقتی از حد می‌گذرد، لزوماً به آبادانی منجر نمی‌شود.

از استیصال فردی تا خودویرانگری جمعی

احمدی شیخانی این ضرب‌المثل را نه برگرفته از یک تجربه سازنده، که نشانه «تکرار تجربه استیصال» و «احساس بیچارگی» می‌داند. به باور او، این ناتوانی گاه به «خودویرانگری جمعی» می‌انجامد؛ این اندیشه که «حالا که نمی‌توانی درستش کنی، پس بزن خرابش کن».

عوام‌گرایی؛ بازگشت به عقب در عقلانیت

نویسنده با ذکر مثالی از بیماری چشمی خود که تنها با علم نوین پزشکی کنترل می‌شود، هشدار می‌دهد که ترویج عوام‌گرایی در جامعه، نتیجه‌ای مشابه تکیه بر طب سنتی برای همه بیماری‌ها دارد: بازگرداندن عقلانیت اجتماعی به صد سال پیش. او این پدیده را عامل اصلی بروز برخی رویدادهای اخیر می‌داند.

مصادیق عوامانه‌گرایی در فضای کنونی

در بخش پایانی، احمدی شیخانی به مصادیق عینی این «غلبه عوامانه‌گرایی» اشاره می‌کند: شعارهایی در دانشگاه‌ها که معکوس روند تاریخی جنبش دانشجویی پیشرو کشور است، دیدن «نابودی ایران» به عنوان راه‌حل بحران توسط یک استاد علوم سیاسی، و دیدار داریوش آشوری با فردی که خواستار حمله نظامی به ایران است. از نگاه او، عوام‌گرایی تیغه‌ای دو لبه است که در فضای کنونی به شدت در حال ترویج است.

منبع: Ettelaat