یارانه نان ۱۴۰۵ در هاله‌ای از ابهام؛ پرداخت به «ذی‌نفع نهایی» به چه معناست؟

مروری بر چالش‌های سیاستگذاری

روند سیاست‌گذاری اقتصادی در سال‌های اخیر نشان داده که فاصله‌ای معنادار میان برآوردهای کارشناسی و نتایج واقعی در جامعه وجود دارد. به گزارش مهر، تجربه اصلاح نرخ بنزین و حذف ارز ترجیحی نمونه‌ای روشن از این شکاف است. در آن موارد، مدل‌های رسمی اثر تورمی را کمتر از ۲ درصد برآورد می‌کردند، اما در عمل و با تأثیر «انتظارات تورمی»، تورم به رشد حدود ۱۰ درصدی رسید. کارشناسان معتقدند در اقتصاد ایران، شوک قیمتی به کالاهای پایه مانند نان — که قوت غالب و نماد امنیت غذایی است — می‌تواند حساسیت اجتماعی و تورمی به مراتب بیشتری ایجاد کند.

ابهام جدی در بودجه ۱۴۰۵

در لایحه بودجه ۱۴۰۵، ردیف اعتباری حدود ۲۹۰ هزار میلیارد تومان برای یارانه نان پیش‌بینی شده است. اما استفاده از عبارت «پرداخت به ذی‌نفع نهایی» در جدول شماره ۱۴ بودجه، ابهامی جدی ایجاد کرده است. تحلیلگران می‌گویند این عبارت دو تفسیر کاملاً متفاوت دارد: نخست آنکه ذی‌نفع نهایی، نانوایان و زنجیره تولید باشند که در این صورت قیمت نان ثابت می‌ماند و دولت مابه‌التفاوت را به تولیدکننده پرداخت می‌کند. تفسیر دوم اما، خانوار را ذی‌نفع نهایی می‌داند که به معنای آزادسازی قیمت نان و پرداخت یارانه نقدی یا کالابرگ به مردم است. کارشناسان تأکید دارند ایجاد چنین ابهامی در موضوعی با حساسیت اجتماعی بالا می‌تواند زمینه‌ساز تصمیم‌گیری‌های پرریسک شود.

آیا شکاف قیمتی، آزادسازی را توجیه می‌کند؟

یکی از استدلال‌های اصلی موافقان آزادسازی قیمت نان، وجود شکاف شدید میان قیمت آرد دولتی و آزاد و احتمال بروز رانت و قاچاق است. اما داده‌های سامانه هوشمندسازی یارانه نان (نانینو) روایت متفاوتی ارائه می‌دهد. بر اساس این داده‌ها، در حالی که شکاف قیمت آرد دولتی و آزاد از ۱۶ برابر در سال ۱۴۰۱ به حدود ۲۳ برابر در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته، مصرف آرد یارانه‌ای کشور در حدود ۸.۱ میلیون تن (معادل سال ۱۳۹۸) تثبیت شده و افزایش محسوسی نداشته است. این آمار به گفته کارشناسان نشان می‌دهد «نظارت سیستمی» توانسته بدون توسل به آزادسازی قیمت‌ها، مصرف و انحراف را کنترل کند.

چالش عدالت در صورت پرداخت نقدی

جایگزینی یارانه آرد با یارانه نقدی یا کالابرگ نیز با چالش‌های جدی عدالت توزیعی روبه‌روست. الگوی مصرف نان در کشور یکنواخت نیست و در مناطق روستایی و استان‌های کم‌برخوردار، سهم نان در سبد مصرف خانوار به مراتب بیشتر از کلان‌شهرهاست. پرداخت یارانه سرانه یکسان، عملاً می‌تواند به زیان دهک‌های پایین‌تر تمام شود. علاوه بر این، تجربه حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی نشان داد که یارانه نقدی در برابر تورم عمومی به سرعت تضعیف می‌شود، در حالی که نان یارانه‌ای نوعی حمایت پایدار برای امنیت غذایی خانوارها محسوب می‌شود.

توصیه کارشناسان: تثبیت و اصلاح

کارشناسان اقتصادی معتقدند بروز برخی مشکلات اجرایی در طرح هوشمندسازی یارانه نان، نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن این سازوکار باشد. به باور آنان، راه‌حل در «تکمیل و تقویت زیرساخت‌های موجود» و پرداخت به موقع مطالبات نانوایان است، نه حرکت شتاب‌زده به سمت آزادسازی قیمت‌ها. در شرایط کنونی، حفظ قیمت نان و تداوم عرضه آرد یارانه‌ای، صرفاً یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه ضرورتی اجتماعی برای صیانت از قدرت خرید دهک‌های پایین و جلوگیری از بروز شوک‌های معیشتی به شمار می‌رود.

منبع: Asriran

اخبار اقتصادی