چند نرخی بودن ارز چگونه تجارت خارجی ایران را منحرف کرد؟

مروری بر آثار مخرب نظام چند نرخی ارز

بررسی‌ها نشان می‌دهد نظام چند نرخی ارز در کنار ایجاد رانت، در یک دهه اخیر به یکی از عوامل مخرب تجارت خارجی ایران تبدیل شده بود. بر اساس پژوهشی در پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی، افزایش شکاف میان نرخ‌های رسمی، نیمایی و بازار آزاد، آثار معناداری بر رفتار صادراتی و وارداتی کشور بر جای گذاشته بود.

تحریک واردات با ارز ارزان

نتایج این پژوهش حاکی از آن است که افزایش شکاف میان نرخ ارز نیمایی یا ترجیحی با نرخ بازار آزاد، از طریق رشد نرخ غیررسمی، اثر مثبت و معناداری بر واردات داشته است. به بیان دیگر، هرچه فاصله میان نرخ‌های رسمی و بازار آزاد بیشتر می‌شد، انگیزه برای واردات به‌ویژه با دسترسی به ارز ارزان‌تر، تقویت می‌شد. شدت اثر شکاف ارز ترجیحی بر واردات حتی بیش از شکاف نیمایی بوده است. این موضوع از منظر سیاستی اهمیت بالایی دارد، زیرا ارز ترجیحی عمدتاً برای واردات کالاهای اساسی تخصیص می‌یافت و افزایش فاصله آن با نرخ بازار آزاد، زمینه‌ساز رانت و سودهای غیرمتعارف بود.

تضعیف انگیزه‌های صادراتی

در حوزه صادرات نیز نتایج نشان می‌دهد زمانی که نرخ نیمایی فاصله قابل‌توجهی با بازار آزاد داشت، انگیزه صادرکنندگان برای عرضه ارز صادراتی در سامانه رسمی کاهش می‌یافت. در چنین شرایطی، شکاف ارزی اثر منفی بر صادرات برجای می‌گذاشت. نمونه بارز آن را در آذر و دی ماه امسال و امتناع صادرکنندگان از بازگشت ارز حاصل از صادرات شاهد بودیم. در مقابل، نزدیک‌شدن نرخ‌های رسمی به نرخ بازار، اثر مثبتی بر صادرات دارد و انگیزه بازگشت ارز را تقویت می‌کند.

واکنش به شوک‌ها و محدودیت‌های تجاری

پژوهش پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی نشان می‌دهد رفتار تجاری بیش از آن که به سطح مطلق شکاف ارزی واکنش نشان دهد، نسبت به تغییرات درصدی و شوک‌های ناگهانی حساس است. جهش ناگهانی فاصله نرخ‌های ارز می‌تواند آثار پررنگ‌تری نسبت به شکاف ثابت داشته باشد. همچنین نمی‌توان نقش تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری را نادیده گرفت. در دوره‌هایی که سهمیه‌بندی، ممنوعیت واردات یا کنترل‌های شدید ارزی اعمال شده، رابطه مستقیم میان نرخ ارز و تجارت تا حدی مخدوش شده است.

ضرورت حرکت به سمت ثبات

در مجموع، به‌نظر می‌رسد نظام چندنرخی ارز اگرچه در کوتاه‌مدت می‌تواند ابزاری برای مدیریت شوک‌ها باشد، اما تداوم شکاف‌های گسترده میان نرخ‌ها، به تحریف سیگنال‌های قیمتی و تخصیص غیربهینه منابع منجر می‌شود. افزایش شکاف ارزی، واردات را از مسیر انگیزه‌های سوداگرانه تقویت می‌کند و همزمان می‌تواند انگیزه‌های صادراتی را تضعیف کند. از سوی دیگر، اعمال محدودیت‌های تجاری برای کنترل این وضعیت، ممکن است خود به کاهش کارایی اقتصادی بینجامد. کارشناسان اقتصادی کاهش تدریجی و پایدار شکاف میان نرخ‌های رسمی و بازار و شفاف‌سازی سازوکار تخصیص ارز را برای کمک به ثبات بیشتر تجارت خارجی پیشنهاد می‌کنند.

منبع: Ettelaat