چرا پول نفت ایران به بازار ارز نمی‌رسد؟

با وجود رشد صادرات نفت و گاز ایران، بازار ارز کشور نه تنها آرام نگرفته، بلکه با شوک‌های پیاپی مواجه شده است. این تناقض، توجه تحلیلگران را از کمیت فروش به کیفیت و مکانیسم بازگشت ارز معطوف کرده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد مسیرهای غیرشفاف و شبکه‌های واسطه‌ای، دسترسی واقعی اقتصاد به این درآمدها را با مشکل مواجه کرده‌اند.

شکاف میان آمار و واقعیت بازار

منطق اقتصادی می‌گوید فروش بیشتر نفت باید به افزایش عرضه ارز و کاهش فشار تورمی بینجامد. اما در عمل، این رابطه قطع شده به نظر می‌رسد. بازار ارز نه به عدد صادرات، بلکه به «دسترسی واقعی به ارز» حساس است. ارزی که با تأخیر، هزینه بالا یا عدم قطعیت بازمی‌گردد، عملاً نمی‌تواند نقش تثبیت‌کننده خود را ایفا کند. این شکاف باعث می‌شود با وجود اعلام رشد صادرات، انتظارات منفی در بازار ارز تخلیه نشود.

گلوگاه تراستی‌ها و رانت پنهان

بررسی‌ها یکی از گلوگاه‌های اصلی این اختلال را شبکه‌های موسوم به «تراستی» می‌داند؛ سازوکاری که در سال‌های تحریم برای دور زدن محدودیت‌ها شکل گرفت، اما امروز به یک ریسک ساختاری تبدیل شده است. این شبکه‌ها به حلقه‌ای محدود و انحصاری تبدیل شده‌اند که از ابهام در قیمت، کارمزدهای چندلایه و نبود نظارت مؤثر سود می‌برند. رانت حاصل از این فرآیند، نه در گزارش‌های رسمی، بلکه در افزایش قیمت ارز و فشار تورمی بر مردم خود را نشان می‌دهد.

تضعیف قدرت سیاست‌گذاری بانک مرکزی

فروش نفت از مسیرهای غیرشفاف، اختیار زمان تسویه و بازگشت ارز را از سیاست‌گذار می‌گیرد. نتیجه این امر، کاهش قدرت مداخله بانک مرکزی و افزایش هزینه تثبیت بازار است. بانک مرکزی زمانی می‌تواند بازار را مدیریت کند که بر حجم و زمان ورود ارز اشراف داشته باشد. در غیاب این اشراف، حتی ابزارهای مداخله نیز کارآیی خود را از دست می‌دهند و بازار به شایعه و سیگنال‌های منفی بیش‌واکنش نشان می‌دهد.

یک انتخاب سیاستی و پرسش بی‌پاسخ

این شرایط صرفاً نتیجه تحریم نیست، بلکه حاصل یک انتخاب سیاستی نیز ارزیابی می‌شود؛ انتخاب ادامه فروش نفت بدون حرکت هم‌زمان به‌سمت نهادسازی مالی، قراردادهای شفاف پرداخت و مسیرهای رسمی قابل رصد. امروز سؤال اصلی این است که «چه‌کسی پاسخ‌گوی نرسیدن پول نفت به اقتصاد است؟» تا زمانی که مسئول مشخصی برای اصلاح مسیر بازگشت ارز وجود نداشته باشد، هر رکورد صادراتی می‌تواند هم‌زمان یک شوک ارزی تازه تولید کند.

منبع: Asriran

اخبار اقتصادی