نظریه مالتوس پس از ۲۵۰ سال: آیا بحران جمعیت و غذا هنوز جهان را تهدید می‌کند؟

چهارده فوریه، مصادف با ۲۵ بهمن، سالروز تولد توماس مالتوس، اقتصاددان انگلیسی است. او بیش از دو قرن پیش هشدار داد که جمعیت جهان تمایل دارد سریع‌تر از منابع غذایی رشد کند و در صورت عدم کنترل، بحران‌های فقر، قحطی و بیماری گریبان‌گیر بشر خواهد شد. اکنون و در قرن بیست‌ویکم، پرسش‌های بنیادین او درباره تعادل جمعیت و منابع، نقش فناوری و ضرورت سیاست‌گذاری اخلاقی، کماکان موضوع بحث‌های داغ اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است.

سالروز تولد و اهمیت بازخوانی یک نظریه

۲۵ بهمن، سالروز تولد توماس مالتوس، فرصتی برای بازخوانی یکی از تاثیرگذارترین نظریه‌های جمعیتی تاریخ است. مالتوس در کتاب «رساله‌ای درباره اصول جمعیت» (۱۷۹۸) استدلال کرد که جمعیت به صورت هندسی رشد می‌کند، اما منابع غذایی به صورت حسابی افزایش می‌یابند. این عدم توازن بالقوه، به باور او، نهایتاً منجر به فشار بر منابع و بروز بحران‌های طبیعی مانند قحطی و بیماری می‌شود. اگرچه پیشرفت‌های فناورانه در کشاورزی و مدیریت منابع، وقوع برخی بحران‌ها را به تأخیر انداخته، اما بحران‌های معاصری مانند کمبود آب و تغییرات اقلیمی نشان می‌دهند هشدارهای او هنوز اعتبار تحلیلی خود را حفظ کرده‌اند.

چالش‌های جمعیتی جهان معاصر

در قرن بیست‌ویکم، رشد سریع جمعیت در بسیاری از کشورهای آفریقایی و آسیایی، فشار بی‌سابقه‌ای بر منابع محدود وارد کرده است. مسائلی مانند امنیت غذایی، دسترسی به آب سالم و مدیریت زمین‌های کشاورزی به چالش‌هایی جدی تبدیل شده‌اند. نکته حائز اهمیت، توزیع نابرابر منابع است؛ حتی در کشورهایی با تولید کافی، شکاف اقتصادی باعث محرومیت بخشی از جامعه از امکانات اولیه می‌شود. تغییرات اقلیمی نیز با تشدید خشکسالی‌ها و سیلاب‌ها، بر دشواری‌های پیش‌بینی شده توسط مالتوس افزوده است.

فناوری: ناجی یا مُسکّن موقت؟

یکی از پرسش‌های محوری در بازخوانی نظریه مالتوس، نقش فناوری و نوآوری است. انقلاب‌های کشاورزی و فناوری‌های نوین، ظرفیت تولید غذا را به شکل چشمگیری افزایش داده‌اند. با این حال، تجربه جهانی نشان می‌دهد فناوری به تنهایی قادر به حل کامل بحران نیست. نابرابری در دسترسی به فناوری، مصرف بی‌رویه و پیامدهای زیست‌محیطی برخی نوآوری‌ها، تهدیدات جمعیتی را پابرجا نگه داشته است. به عبارت دیگر، فناوری می‌تواند شکاف بین جمعیت و منابع را کاهش دهد، اما حذف کامل این شکاف نیازمند ترکیبی از مدیریت هوشمند منابع، سیاست‌های اجتماعی عادلانه و آگاهی جمعیتی است.

وضعیت جمعیتی ایران: گذار به سمت سالمندی

ایران در سال‌های اخیر شاهد کاهش محسوس نرخ رشد جمعیت بوده است. بر اساس آخرین تخمین‌ها، نرخ رشد به حدود ۰.۸ تا ۰.۹ درصد در سال رسیده که نسبت به دهه‌های گذشته کاهشی چشمگیر محسوب می‌شود. عواملی مانند افزایش سن ازدواج، تغییر الگوی باروری، هزینه‌های بالای زندگی و مسائل اقتصادی در این روند مؤثر بوده‌اند. این کاهش رشد به معنای حرکت کشور به سمت مرحله «سالمندی جمعیت» است، پدیده‌ای که پیامدهایی چون فشار بر نظام‌های بازنشستگی و بهداشتی و کاهش تدریجی نیروی کار فعال را در پی خواهد داشت. این تحولات، لزوم برنامه‌ریزی جامع برای سیاست‌های حمایت از خانواده و مدیریت چالش‌های سالمندی را پررنگ می‌کند.

سیاست‌گذاری در تقاطع اقتصاد و اخلاق

مالتوس بر بُعد اخلاقی مسأله جمعیت نیز تأکید داشت. او هشدار داد که رشد جمعیت بدون توجه به عدالت اجتماعی می‌تواند به بحران‌های انسانی بینجامد. امروزه، طراحی و اجرای سیاست‌های جمعیتی در تقاطع اقتصاد و اخلاق قرار دارد. تجربه برخی کشورها نشان می‌دهد سیاست‌های کنترل جمعیت اگر بدون ملاحظات انسانی و فرهنگی اجرا شوند، می‌توانند به ایجاد نابرابری و فشار بر گروه‌های خاص منجر شوند. بنابراین، سیاست‌های موفق، معمولاً ترکیبی از آموزش، دسترسی به خدمات بهداشتی، مشاوره خانواده و حمایت‌های اجتماعی هستند که هم رشد جمعیت را مدیریت می‌کنند و هم حقوق و کرامت انسانی را حفظ می‌نمایند.

منبع: asriran.com

اخبار اجتماعی