شیر و خورشید؛ نماد ملی ایران از کجا آمد و چرا از پرچم حذف شد؟

بحث درباره خاستگاه و مالکیت نماد شیر و خورشید پس از اظهارات علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی، مجدداً بالا گرفته است. او این نماد را متعلق به جمهوری اسلامی و دارای ریشه‌ای ایرانی-اسلامی خوانده است. این گزارش به ریشه‌یابی تاریخی این نماد و فراز و فرود آن بر پرچم ایران می‌پردازد.

ریشه‌های کهن یک نماد جهانی

نمادهای حیوانی و آسمانی مانند شیر و خورشید، ریشه در باورهای کهن بشری دارند. خورشید نماد روشنایی، زندگی و شکوه آسمانی و شیر نماد قدرت زمینی بود. این مفاهیم از تجربه زیسته انسان‌های نخستین نشأت می‌گرفت و بعدها به نمادهایی برای حکومت‌ها تبدیل شد. نماد شیر از هزاره پنجم پیش از میلاد در خاورمیانه و در تمدن‌هایی مانند سومر و عیلام دیده می‌شود.

اولین شیر و خورشید در ایران و خاورمیانه

یکی از قدیمی‌ترین آثار نمایش شیر و خورشید در کنار هم، مربوط به تمدن «هیتی نو» (۹۵۰-۸۵۰ پیش از میلاد) است. در ایران، قدیمی‌ترین اثر شناخته شده، مهری از دوران اردشیر دوم هخامنشی (قرن چهارم پیش از میلاد) است که ایزدبانو آناهیتا را در درون یک خورشید و بر پشت شیر نشان می‌دهد. این نشان‌دهنده پیوند دیرینه این دو نماد در منطقه است.

سفر نماد به پرچم ایران

پس از اسلام، این نماد بیشتر در متون ستاره‌شناسی دیده می‌شد. در قرن دوازدهم میلادی بر روی سکه سلاجقه ظاهر شد و قدیمی‌ترین مدرک استفاده از آن بر روی پرچم، مربوط به برگ‌ای از شاهنامه فردوسی در سال ۱۴۲۳ میلادی است. در دوره صفویه و به ویژه از زمان شاه عباس اول، شیر و خورشید جایگاه ثابتی بر پرچم ایران یافت. در دوره‌های بعد، شمشیر نیز به این نماد اضافه شد.

رسمیت یافتن و سپس حذف

در دوران مشروطیت، اصل پنجم متمم قانون اساسی، پرچم ایران را با علامت شیر و خورشید به رسمیت شناخت. در اواخر دوره پهلوی، طراحی آن مدرن شد. با پیروزی انقلاب اسلامی، این نماد در سال ۱۳۵۹ از پرچم حذف و طبق اصل ۱۸ قانون اساسی، جای خود را به علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار «الله اکبر» داد.

خوانش‌های مختلف از یک نماد

در باور عامه و متون کهن، شیر و خورشید اغلب با ستاره‌شناسی و طالع‌بینی پیوند داشت؛ مانند مفهوم «شمس در اسد» (خورشید در خانه شیر) که نماد خوش‌یمنی دانسته می‌شد. در دوره صفوی و با رسمیت تشیع، خوانشی مذهبی نیز به آن اضافه شد؛ به طوری که شیر نماد حضرت علی (ع) و خورشید نماد خدا تفسیر می‌شد. این نماد، سفری طولانی از باورهای باستانی را پیموده و در ایران به نمادی ملی بدل شد.

منبع: w3.org

اخبار سیاسی