سوگواری مجازی؛ آیین سنتی ایرانیان چگونه به ابزار اعتراض تبدیل شده است؟

گسترش شبکه‌های اجتماعی، سوگواری را از آیین‌های محلی و چهره‌به‌چهره به عرصه‌ای دیجیتال و فراگیر منتقل کرده است. این تحول، سوگواری مجازی را به یکی از نشانه‌های مهم تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران تبدیل کرده است. علی میرزامحمدی، جامعه‌شناس، در تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف این پدیده پرداخته است.

از سوگ جمعی محلی تا تجربه‌ای ملی

در گذشته، سوگواری عمدتاً در محدوده خانواده، محله یا اجتماع محلی و در چارچوب روابط چهره به چهره رخ می‌داد. اما سوگواری مجازی به واسطه ویژگی فرازمانی و فرامکانی رسانه‌های دیجیتال، مرزهای جغرافیایی و فرهنگی را درنوردیده است. امروز یک حادثه تلخ می‌تواند در زمانی کوتاه به مسئله‌ای ملی تبدیل شود و احساس اندوه مشترکی را در میان ایرانیان در نقاط مختلف کشور و خارج از مرزها برانگیزد.

خلاقیت دیجیتال و افول سریع سوگ

سوگواری مجازی در مقایسه با شکل سنتی، از تنوع و خلاقیت بیشتری برخوردار است. کاربران با استفاده از تصاویر گرافیکی، پوسترهای هنری، شعر، دل‌نوشته، موسیقی و ویدیو، روایت‌های متکثری می‌آفرینند. با این حال، این خلاقیت رسانه‌ای، سوگواری را به پدیده‌ای وابسته به منطق دیده شدن و بازنشر بدل می‌کند. برخلاف سوگواری سنتی که فرآیندی زمان‌بر بود، سوگواری مجازی معمولاً پس از موج اولیه شوک، به سرعت کاهش می‌یابد.

گسست از روابط کنترلی و تولد «سوگواری انتقادی»

یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌ها، گسست نسبی سوگواری مجازی از روابط کنترلی قدرت است. فضای مجازی بستری فراهم کرده که در آن، سوگ می‌تواند به «سوگواری انتقادی» بدل شود. این سوگواری نه‌تنها به فقدان می‌پردازد، بلکه ساختارهای تولیدکننده رنج را نیز به پرسش می‌کشد. این ویژگی امکان بیان خشم‌های فروخورده و مطالبات اجتماعی را فراهم می‌آورد.

وارونگی نمادین و تغییر خمیرمایه فرهنگی

خمیرمایه فرهنگی سوگواری نیز دستخوش تغییر شده است. در فضای مجازی به تدریج شاهد فاصله‌گیری از عناصر صرفاً مذهبی و گرایش به عناصر انسانی، ملی و مدنی هستیم. این دگرگونی گاه به وارونگی نمادین می‌انجامد؛ جایی که طنز تلخ، کنایه اعتراضی یا استفاده خلاقانه از نشانه‌ها جایگزین نمادهای متعارف اندوه می‌شود و سوگ را به کنشی اعتراضی بدل می‌کند.

نقش نوظهور هوش مصنوعی

در دو سال اخیر، هوش مصنوعی نیز به عنوان عاملی نوظهور، نقشی مؤثر در سوگواری مجازی یافته است. الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند کدام روایت‌های سوگ برجسته شوند و کدام به حاشیه بروند. ابزارهای هوش مصنوعی تولید پوسترهای سوگواری، بازسازی تصاویر جان‌باختگان و نگارش متن‌های تسلیت را آسان کرده‌اند. این روند مشارکت را افزایش می‌دهد، اما همزمان با خطر استانداردسازی احساسات و کالایی شدن سوگ همراه است.

یک پدیده دووجهی با پیامدهای اجتماعی

سوگواری مجازی در ایران پدیده‌ای دووجهی است. از یک سو، با اشتراک‌گذاری عواطف می‌تواند به همبستگی ملی کمک کند و از سوی دیگر، بستری برای بروز خشم‌های اجتماعی و انتقاد از قدرتمندان فراهم می‌آورد. فهم این تحول نشان می‌دهد که نادیده گرفتن اندوه عمومی می‌تواند به انباشت نارضایتی بینجامد.

منبع: فرارو

اخبار اجتماعی