تراستی‌ها؛ غول‌های اقتصادی که کنترل دولت را به چالش کشیده‌اند؟

فعالیت شبکه‌های واسطه‌گری ارزی و نفتی موسوم به «تراستی‌ها» به یکی از پیچیده‌ترین معضلات اقتصاد ایران تبدیل شده است. به گفته فرشاد پرویزیان، اقتصاددان، این نهادهای نوظهور که ابتدا برای تسهیل بازگشت ارز شکل گرفتند، اکنون خارج از کنترل دولت عمل می‌کنند و حتی با تهدید به تشدید بحران ارزی، امکان مداخله موثر را از حاکمیت سلب کرده‌اند. وی تاکید می‌کند که این مسئله دیگر ماهیت اقتصادی ندارد و حل آن مستلزم ورود نهادهای فرادولتی است.

خلق «رستمی» که دولت از آن می‌ترسد

فرشاد پرویزیان با تمثیل «رستم» به قدرت‌گیری تراستی‌ها اشاره کرده و می‌گوید: «دولت پدیده‌ای را خلق کرده و نام آن را «رستم» گذاشته است؛ اما اکنون این رستم به قدری بزرگ و قدرتمند شده که خود دولت نیز از صدا زدن و رویارویی با آن هراس دارد.» به گفته وی، این شبکه‌ها تهدید می‌کنند که در صورت مداخله دولت، نه تنها ارز را بازنمی‌گردانند، بلکه با افزایش قیمت آن، نارضایتی اجتماعی علیه دولت ایجاد می‌کنند.

معضلی فراتر از اقتصاد و راهکارهای مرسوم

این اقتصاددان تاکید می‌کند که مسئله تراستی‌ها فاقد راهکار اقتصادی است. پرویزیان می‌گوید: «ما اکنون با شرایطی روبه‌رو هستیم که یک نهاد غیرقانونی، نامتعارف و عجیب شکل گرفته است… ماهیت این موضوع از دایره اقتصاد خارج شده و ابعاد دیگری به خود می‌گیرد.» وی شکل‌گیری این شبکه‌ها را ناشی از روابط غیررسمی و فقدان شفافیت در بدنه دولتی می‌داند و معتقد است دولت از ابتدا نباید بستر قدرت‌گیری چنین نهادهای غیرقابل کنترلی را فراهم می‌کرد.

نفوذ در بدنه و فقدان ابزارهای قانونی

پرویزیان به چالش عمیق‌تر یعنی احتمال نفوذ این شبکه‌ها در بدنه اجرایی دولت اشاره می‌کند. او می‌پرسد: «اگر در میان همین بدنه اجرایی … وابستگی‌ها یا ارتباطاتی وجود داشته باشد، اساساً اجازه نخواهند داد که قدرت و اراده دولت به نتیجه برسد.» به باور وی، تراستی‌ها ریشه در ساختارهای دولتی دارند و از آنجایی که سازوکار مدون اداری و قانونی حاکم نیست، صورت مسئله اصلاً اقتصادی نیست.

سناریوهای پنهان: از خالی‌فروشی تا بازی نظریه‌بازی‌ها

این اقتصاددان با طرح پرسش‌های بنیادین، سناریوهای مختلفی را پیش می‌کشد. او می‌پرسد: «آیا اساساً دلاری در دست این تراستی‌ها وجود دارد؟» و احتمال «خالی‌فروشی» را مطرح می‌کند. پرویزیان می‌گوید: «شاید اساساً ارزی وجود نداشته باشد! زیرا اگر دلاری در کار بود و این افراد از بازگرداندن آن امتناع می‌کردند… قطعاً حاکمیت به شدت با آن‌ها برخورد می‌کرد.» وی تحلیل نهایی این صحنه را منوط به دیدگاه «نظریه بازی‌ها» می‌داند و معتقد است با اطلاعات محدود فعلی، اظهارنظر قطعی ممکن نیست.

الزام به تمکین؛ نیازمند اراده‌ای فرادولتی

پرویزیان راه حل را خارج از حیطه اختیارات صرف دولت می‌داند. او تصریح می‌کند: «این شبکه‌ها باید ملزم به تمکین از قانون… شوند؛ اما این الزام لزوماً در حیطه اختیارات و قدرت دولت نیست. این مجموعه نظام و حاکمیت است که باید آن‌ها را ملزم به پاسخگویی کند.» وی تاکید می‌کند که حل این معضل پیچیده، نیازمند ورود کارشناسان و نهادهای حقوقی، سیاسی و امنیتی است.

منبع: Asriran