بازارهای بزرگ خاورمیانه؛ موتورهای پنهان قدرت سیاسی؟

بازارهای بزرگ خاورمیانه، از حلب و تهران تا استانبول، در طول تاریخ صحنه‌ای برای تعامل و تقابل قدرت اقتصادی و سیاسی بوده‌اند. شبکه‌های بازرگانان در این بازارها، با تکیه بر استقلال مالی و اتحاد با نهادهای مذهبی، توانسته‌اند نقش بازیگری مؤثر در تحولات کلان ایفا کنند؛ نقشی که گاهی به مهار دولت‌ها، حمایت از انقلاب‌ها یا تبدیل شدن به متحدان رژیم‌ها انجامیده است. این گزارش نگاهی می‌اندازد به الگوی تاریخی نفوذ سیاسی بازارها در سه کشور سوریه، ایران و ترکیه.

بازار حلب؛ نافرمانی مدنی در برابر استبداد

بازار بزرگ حلب با بیش از ۱۳ کیلومتر گستره، یکی از قدیمی‌ترین بازارهای سرپوسیده جهان است. به گفته پژوهشگرانی مانند عمرو المالا، این بازار از درهم‌تنیدگی ساختاری بازرگانان و نهادهای مذهبی شکل گرفت که به حفظ استقلال اقتصادی در برابر دولت کمک می‌کرد. این پیوند، طبقه‌ای از بازرگانان متعهد به ارزش‌های اسلامی و جدایی‌ناپذیر از روحانیت ایجاد کرد.

زمانی که فرانسه حلب را از بازارهای ترکیه و عراق جدا کرد، بازرگانان در سال ۱۹۳۵ حول جماعت اخوان‌المسلمین بسیج شدند. در دوره حافظ اسد، آن‌ها بازی ظریفی انجام می‌دادند: علناً از دولت حمایت می‌کردند و همزمان مخفیانه از اخوان‌المسلمین حمایت مالی می‌کردند. دولت با انتصاب بازرگانانی مانند بدرالدین شلاله به ریاست اتاق بازرگانی، تلاش کرد آن‌ها را مهار کند. المالا دوره ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۸ را «مبارزه طبقاتی بین سوسیالیست‌های روستایی و نخبگان شهری بازرگان» توصیف می‌کند. بازار حلب در اعتصابات هماهنگ سال ۱۹۸۰ به مرکز نافرمانی مدنی تبدیل شد.

پس از سقوط رژیم اسد در دسامبر ۲۰۲۴، دولت جدید با نخبگان بازرگان مذاکره کرد. به گفته جورج کدار، دولت الشراء «گشت‌های محافظتی برای حفاظت از بازرگانان سازماندهی کرد تا به‌طور ماهانه مبالغی پرداخت شود و آن‌ها به‌عنوان شریک در جنایات جنگی انجام‌شده توسط بشار اسد مورد پیگرد قرار نگیرند».

بازار تهران؛ معمار انقلاب‌های مدرن

بازار بزرگ تهران که در دوره صفوی شکل گرفت، از طریق شبکه‌ای از بازرگانان، مساجد و حسینیه‌ها ابزار تحولات سیاسی بوده است. به گفته غسان حمدان، کارشناس امور ایران، در کودتای 28 مرداد علیه مصدق، خانواده‌های ثروتمند بازرگان مانند رشیدیان که همزمان عوامل اطلاعاتی بریتانیا بودند، شبکه‌های خود را بسیج کردند. او می‌گوید: «بدون بسیج بازار، کودتا موفق نمی‌شد.» حمایت بازار اما بی‌قید و شرط نبود و بر اساس محاسبات اقتصادی تغییر می‌کرد.

در دهه‌های پیش از انقلاب ۱۹۷۹، شاه با حاشیه‌راندن بازرگانان سنتی، آن‌ها را به سمت اتحاد با روحانیت سوق داد. این اتحاد بر اساس محرومیت مشترک از قدرت شکل گرفت و سرمایه و شبکه سازماندهی را برای اپوزیسیون فراهم کرد. پس از انقلاب، حکومت اسلامی شبکه‌های مستقل بازار را از طریق نهادهایی مانند بنیادها و سپاه پاسداران زیر نظر گرفت، اما قدرت اقتصادی بازار پابرجا ماند. شیماء المرسی اشاره می‌کند: «وقتی بازار قیام می‌کند، نشان‌دهنده عمق بحران است».

بازار بزرگ استانبول؛ شورش مطیع

بازار بزرگ استانبول با حدود ۵۰۰۰ فروشگاه، از ابتدا همزمان با تجارت، در برابر کنترل دولت مقاومت می‌کرد. در دوره اردوغان، بازرگانان با رشد اقتصادی شکوفا شدند و در ازای آن از دولت حمایت سیاسی کردند. این رابطه با سقوط اقتصاد ترکیه و از دست رفتن بیش از ۸۰ درصد ارزش لیر طی پنج سال فروپاشید.

در سال ۲۰۱۵، بازرگانان از اجرای احکام تخلیه امتناع کردند و در سپتامبر ۲۰۲۲ با خاموش کردن چراغ‌ها در میانه روز اعتراض کردند. با اعمال کنترل‌های جدید ارزی توسط دولت، بازرگانان دارایی‌ها را به طلا، ارز خارجی و رمزارز منتقل کردند و نمونه‌ای از «عدم مشارکت سیستماتیک» را به نمایش گذاشتند.

استقلال اقتصادی به مثابه نفوذ سیاسی

الگوی تاریخی نشان می‌دهد استقلال اقتصادی در بازارهای بزرگ، به نفوذ سیاسی تبدیل می‌شود. دکتر مصطفی الحدیثه به TNA گفت: «بازرگانان از خود اقتصاد به‌عنوان زبان رسانه‌ای استفاده می‌کنند؛ با بستن بازار یا ایجاد اختلال در حرکت کالاها، که به‌طور خودکار به خبر عمومی تبدیل شده و بر صحنه سیاسی تحمیل می‌شود.» وی افزود اتحاد تاریخی بازار با نهادهای مذهبی، کانال‌های ارتباطی جایگزین و مؤثری بدون نیاز به مالکیت رسانه فراهم کرده است.

ایاد العکیلی، کارشناس اقتصاد بین‌المللی، نیز تأکید می‌کند که نفوذ بازرگانان محدود به ایران نیست و شدت آن به قدرت آن‌ها، تأثیر بر خیابان و رابطه با نظام حاکم وابسته است. به گفته او، بازرگانان به ندرت کار را تا مرز آشوب پیش می‌برند، چون خود بزرگ‌ترین بازنده خواهند بود.

منبع: ecoiran.com

اخبار سیاسی