بازار کار ایران در هشت سال اخیر؛ از تحریم و کرونا تا جنگ و «ماشه» چه بر سر اشتغال آمد؟

گزارش مرکز آمار از شاخص‌های بازار کار در پاییز ۱۴۰۴، پس از تأخیری معنادار منتشر شد. این گزارش نشان می‌دهد نرخ بیکاری پس از سال‌ها روند کاهشی، با جهشی به ۷.۸ درصد رسیده است. همزمان، نرخ مشارکت اقتصادی و نسبت اشتغال نیز کاهش چشمگیری داشته‌اند. تحلیل روند این شاخص‌ها از پاییز ۱۳۹۷ تاکنون، تصویری روشن از تأثیر شوک‌های پی در پی سیاسی، تحریمی و امنیتی بر اقتصاد و اشتغال کشور ارائه می‌دهد.

شوک تحریم و انزوای کرونایی (۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹)

بازار کار ایران از پاییز ۱۳۹۷، همزمان با خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها، با چالش مواجه شد. در آن فصل نرخ بیکاری ۱۱.۸ درصد و نرخ مشارکت ۴۴.۵ درصد بود. با ورود به پاییز ۱۳۹۹ و همه‌گیری کووید-۱۹، یک پدیده متناقض رخ داد: نرخ بیکاری به ۹.۴ درصد کاهش یافت، اما این افت به دلیل سقوط نرخ مشارکت اقتصادی از ۴۴.۳ به ۴۱.۴ درصد بود. در این دوره، بسیاری به دلیل از دست دادن شغل در بخش‌های غیررسمی و تاریک‌بودن چشم‌انداز، جست‌وجو برای کار را رها کردند.

دوران گذار و اصطکاک‌های ساختاری (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲)

در پاییز‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، نرخ بیکاری به ترتیب ۸.۹ و ۸.۲ درصد ثبت شد، در حالی که نرخ مشارکت حول ۴۱ درصد ثابت ماند. این نشان از یک اصطکاک ساختاری داشت. ناآرامی‌های اجتماعی پاییز ۱۴۰۱ و محدودیت اینترنت، ضربه سنگینی به کسب‌وکارهای خرد و بخش خدمات وارد کرد. در پاییز ۱۴۰۲، اندکی بهبود محتاطانه دیده شد؛ نرخ مشارکت به ۴۱.۵ درصد و نرخ بیکاری به ۷.۶ درصد رسید.

نقطه عطف پاییز ۱۴۰۳؛ ثباتی شکننده

پاییز ۱۴۰۳ شاهد ثبت یک رکورد تاریخی بود: نرخ بیکاری به پایین‌ترین سطح در این بازه، یعنی ۷.۲ درصد رسید. اما این رقم گمراه‌کننده بود، چرا که نرخ مشارکت اقتصادی همزمان به ۴۱.۲ درصد کاهش یافته بود. این افت بیکاری، بار دیگر تا حدی ناشی از خروج نیروی کار از بازار بود. فضای سیاسی ملتهب آن سال و ناترازی شدید انرژی، بنگاه‌ها را به سمت راهبرد بقا و توقف استخدام‌های جدید سوق داده بود.

پاییز ۱۴۰۴؛ بازگشت رکود در سایه جنگ و «ماشه»

داده‌های پاییز ۱۴۰۴ نقطه عطفی نگران‌کننده را نشان می‌دهد. روند کاهشی نرخ بیکاری معکوس شد و با جهش به ۷.۸ درصد رسید. همزمان، نرخ مشارکت اقتصادی با افتی نگران‌کننده به ۴۰.۷ درصد و نسبت اشتغال به ۳۷.۵ درصد سقوط کرد. دو شوک بزرگ عامل این تغییر هستند: وقوع «جنگ دوازده روزه» که ریسک سرمایه‌گذاری را به اوج رساند، و فعال‌سازی سازوکار ماشه (اسنپ‌بک) که مجاری محدود تجارت بین‌الملل را مسدود کرد. این رویدادها باعث افزایش شدید انتظارات تورمی، توقف پروژه‌ها و تعدیل نیروی کار شد.

چشم‌انداز بازار کار در اقتصادِ در محاصره

تحلیل هشت ساله بازار کار ایران نشان می‌دهد شاخص‌های اشتغال عمدتاً منفعلانه و در واکنش به شوک‌های برون‌زا حرکت می‌کنند. کاهش‌های مقطعی نرخ بیکاری، اغلب نه ناشی از خلق فرصت‌های شغلی جدید، که به دلیل خروج نیروی کار ناامید از چرخه جست‌وجو بوده است. تا زمانی که ریسک‌های ژئوپلیتیک و ناترازی‌های کلان اقتصادی پابرجاست، چشم‌انداز روشنی برای اشتغال پایدار متصور نیست.

منبع: ecoiran.com

اخبار اقتصادی