ایران و همسایگان شمالی: چرا روابط اقتصادی با آسیای مرکزی و قفقاز آنطور که انتظار میرفت رشد نکرد؟
- وابستگی تاریخی اقتصادی این کشورها به روسیه، قرابت ترکیزبانان با ترکیه و نیاز چین به انرژی، فضای رقابتی سختی برای ایران ایجاد کرد.
- نویسنده بر لزوم بازنگری در نگاه تاریخی و توسعه روابط بر اساس منطق اقتصادی و بهبود استانداردهای دیپلماسی و تجاری تاکید دارد.
مروری بر سه دهه روابط پس از شوروی
از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی و قفقاز در سال ۱۹۹۱، جمهوری اسلامی ایران با عرصههای جغرافیایی گستردهای در همسایگی خود مواجه شد. این فرصتی بود برای ارتباط با قلمروهایی آشنا که زمانی بخشی از قلمرو ایران بودند. ایران روابط دیپلماتیک خود را با این جمهوریها آغاز کرد و در برخی موارد، نخستین سفارتخانهای بود که در این کشورها گشایش یافت. مراکزی مانند «مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز» در وزارت امور خارجه تاسیس شدند.
رقابت قدرتها و محدودیتهای ایران
با گذر زمان، مشخص شد که ایران در مقایسه با دیگر بازیگران حاضر در منطقه، مانند چین، روسیه و ترکیه، نتوانسته موفقیت مورد انتظار را کسب کند. جمهوری خلق چین با نیاز به انرژی و مواد خام، فدراسیون روسیه با سابقه طولانی سلطه و وابستگیهای زیرساختی، و ترکیه با قرابت مذهبی و زبانی، حضور خود را در منطقه تثبیت کردند. در مقابل، ساختار سیاسی-اقتصادی ایران و ضعف زیرساختهای صادراتی و تشکیلات منسجم تجاری، مانع از توسعه روابط شد.
چالشهای ارتباطی و تجاری
حجم مبادلات کشورهای منطقه در سه دهه گذشته چندین برابر افزایش یافته، اما این رشد عمدتاً در ارتباط با چین، کشورهای اروپایی، ترکیه و ایالات متحده محقق شده است. اگرچه در سالهای اولیه استقلال، ایران به عنوان شریکی قابل دسترس و با پروژههایی مانند راهآهن مشهد-سرخس-بندرعباس انتخاب شد، اما در سالهای بعد این ارتباطات به کمترین میزان رسید. اقتصاد این کشورها عمدتاً به سمت شرق (چین)، غرب (ترکیه و اتحادیه اروپا) و شمال (روسیه) گسترش یافته است.
وضعیت پیچیده در قفقاز
در منطقه قفقاز، روابط ایران با جمهوری آذربایجان به دلیل ساختار سیاسی غربگرای باکو، فضای ایرانهراسی و مساله قرهباغ، در سطحی پایین و غیرمطلوب ادامه دارد. از سوی دیگر، جمهوری ارمنستان به عنوان تنها همسایه مسیحی ایران، روابط بسیار نزدیکی با تهران داشته و ایران پل ارتباطی این کشور به جهان از سمت جنوب بوده است.
نیاز به تغییر نگاه و ارتقای استانداردها
نویسنده تاکید دارد که نگاه ایران به منطقه بیشتر مبتنی بر اشتراکات تاریخی و فرهنگی و از موضع بالا به پایین است که در منطق روابط بینالملل امروز پذیرفتنی نیست. برای بهبود روابط، نیاز به بازنگری کلی و تمرکز بر منطق اقتصادی وجود دارد. همچنین، ارتقای استانداردهای دیپلماتیک، تسلط بر زبان و فرهنگ کشور مقصد، و بهبود شاخصههایی مانند حکومت قانون، سیستم بانکی و بخش خصوصی قدرتمند برای توسعه روابط بازرگانی ضروری شمرده شدهاست.
منبع: Ettelaat
اخبار سیاسی