اولین تحریم مردمی تاریخ ایران چگونه شاه قاجار را وادار به عقب‌نشینی کرد؟

مروری کوتاه بر نخستین تحریم مردمی

در اواخر قرن نوزدهم، ناصرالدین شاه قاجار امتیازات گسترده‌ای به اتباع اروپایی می‌داد. اوج این روند، واگذاری امتیاز انحصاری تولید، فروش و صادرات تمام تنباکوی ایران به یک شرکت انگلیسی در سال ۱۸۹۰ بود. این تصمیم که معیشت کشاورزان، بازاریان و مصرف‌کنندگان را تهدید می‌کرد، جرقه اعتراضی تاریخی را زد.

فتوایی که قلیان‌ها را خاموش کرد

رهبری اعتراضات این بار بر عهده علمای شیعه قرار گرفت. میرزای شیرازی، مرجع تقلید بزرگ، در سال ۱۸۹۱ فتوایی صادر کرد که مصرف تنباکو را تا زمان لغو امتیاز، «در حکم محاربه با امام زمان» و حرام اعلام می‌کرد. این فتوا که در چارچوب مذهب شیعه بیان شد، به سرعت در سراسر ایران منتشر گردید.

پیروی بی‌سابقه و عقب‌نشینی شاه

مردم به شکل بی‌سابقه‌ای از این فراخوان مذهبی-سیاسی پیروی کردند. قلیان‌ها از خانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها جمع شد و تظاهرات در تهران و دیگر شهرهای بزرگ برپا گردید. ناصرالدین شاه که خود را در برابر اتحاد مردم و روحانیت ناتوان دید، ناچار شد در سال ۱۸۹۲ این امتیاز را لغو کند.

پیامدهای یک جنبش موفق

پیروزی در جنبش تحریم تنباکو، پیامدهای مالی و سیاسی بزرگی داشت. ایران برای پرداخت غرامت لغو قرارداد، مجبور به گرفتن وام از روسیه شد. از سوی دیگر، روحانیت شیعه به این درک مهم رسید که می‌توان مردم را با فراخوان‌های مذهبی در برابر استبداد داخلی و نفوذ خارجی بسیج کرد. این الگو، میراثی بود که دهه‌ها بعد نیز تکرار شد.

منبع: Asriran