کودتای ۱۲۹۹؛ نقشهای انگلیسی برای تغییر حکومت ایران؟
- کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به رهبری سیدضیاءالدین طباطبایی و رضاخان میرپنج انجام شد.
- منابع تاریخی از نقش و حمایت نیروهای نظامی و دیپلماتیک بریتانیا در این کودتا خبر میدهند.
- هدف اولیه، سرنگونی کابینه سپهدار اعظم و گروه حاکم بود، نه شاه قاجار.
- کودتا تقریباً بدون خونریزی تهران را تصرف کرد و به پایهگذاری دودمان پهلوی انجامید.
- نقش دقیق طراحان کودتا بین سیدضیاء و رضاخان و میزان هدایت بریتانیا همچنان مورد بحث است.
مروری بر کودتای سوم اسفند
کودتای ۱۲۹۹ یک رویداد نظامی بود که در نهایت به تغییر سلسله حکومتی در ایران و پایهگذاری دودمان پهلوی منجر شد. این اقدام مستقیماً علیه شخص شاه قاجار نبود، بلکه هدف آن کابینه سپهدار اعظم و گروهی از زمینداران و کارگزاران دولتی حاکم بود. رهبری این کودتا بر عهده سید ضیاءالدین طباطبایی، روزنامهنگار جوان و مورد اعتماد بریتانیا، و سرهنگ رضاخان میرپنج، افسر قزاق، قرار داشت.
زمینههای تاریخی و بازیگران اصلی
در سالهای پرآشوب پس از مشروطه و جنگ جهانی اول، دولت مرکزی قاجار عملاً ناتوان بود. قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا با مخالفت گسترده مواجه شده و ترس از نفوذ و حمله بلشویکها از شمال، فضای بیثباتی را ایجاد کرده بود. در این شرایط، سیدضیاءالدین که گرایشهای سوسیالیستی داشت و رضاخان، افسری که توسط ژنرال بریتانیایی آیرونساید مورد توجه قرار گرفته بود، همراه با افسرانی مانند ژنرال احمد آقا (امیر احمدی) و چند افسر ژاندارمری، نقشه کودتا را پیش بردند.
اجرای کودتا و تصرف تهران
در ۲۹ بهمن ۱۲۹۹، حدود ۲۲۰۰ نیروی قزاق و ۱۰۰ ژاندارم تحت فرماندهی رضاخان، علی رغم دستورهای شاه، از قزوین به سمت تهران حرکت کردند. رضاخان هدف این حرکت را ایجاد دولتی مقتدر در تهران برای جلوگیری از حمله بلشویکها اعلام کرد. تصرف پایتخت در سوم اسفند تقریباً بدون درگیری انجام شد. برخی منابع، عدم مقاومت دولت را به توصیه سفارت بریتانیا و برخی دیگر به خودداری سربازان دولت نسبت میدهند.
پیامدهای مستقیم کودتا
پس از کودتا، حکومت نظامی اعلام شد، نشریات توقیف و بسیاری از فعالان سیاسی بازداشت شدند. احمدشاه قاجار، سیدضیاءالدین را به نخستوزیری و رضاخان را با عنوان سردار سپه به فرماندهی کل قوا منصوب کرد. برنامه دولت جدید شامل اصلاحات گسترده، بازسازی نظامی، لغو قرارداد ۱۹۱۹ و انعقاد پیمان با شوروی بود. با این حال، این دولت تنها سه ماه دوام آورد و سیدضیاءالدین سقوط کرد، و رضاخان به عنوان قدرت بلامنازع باقی ماند.
نقش بحثبرانگیز بریتانیا
بسیاری از ناظران داخلی و خارجی معتقد بودند دست بریتانیا در طراحی و پشتیبانی از این کودتا در کار بوده است. شواهدی مانند پشتیبانی مالی و لجستیکی نیروهای بریتانیایی در قزوین، تشویق ژنرال آیرونساید به یک کودتای نظامی و معرفی رضاخان به او توسط اردشیرجی ریپورتر (مشاور دولت هند بریتانیا)، این ادعاها را تقویت میکند. اگرچه وزارت خارجه بریتانیا ممکن است مستقیماً هدایت کننده نبوده باشد، اما به نظر میرسد مقامات محلی بریتانیا و دولت هند از شکلگیری یک دولت ملیگرای میانهرو در تهران حمایت میکردهاند. نقش دقیق هر یک از بازیگران داخلی و خارجی در طراحی کودتا، همچنان موضوع بحث مورخان است.
منبع: Isna
اخبار سیاسی