چرا با ساخت ۱۸۰ سد، ایران در بحران آب غرق شده است؟

چهار دهه پس از آغاز موج بزرگ سدسازی در ایران، آمارهای رسمی از رشد تصاعدی زیرساخت‌های آبی خبر می‌دهند. اما پشت این ارقام، واقعیت تلخ تشدید بحران‌های کم‌آبی، فرونشست زمین و خشک‌شدن تالاب‌ها قرار دارد.

آمار سدسازی در برنامه‌های توسعه

بر اساس داده‌های منتشرشده تا ابتدای بهمن ۱۴۰۴، روند ساخت سدهای ملی در برنامه‌های توسعه کشور به این شرح بوده است:

– برنامه اول توسعه: ۶ سد

– برنامه دوم: ۱۶ سد

– برنامه سوم: ۳۵ سد

– برنامه چهارم: ۳۲ سد

– برنامه پنجم: ۴۸ سد

– برنامه ششم: ۳۵ سد

– برنامه هفتم تاکنون: ۸ سد

جمع این اعداد به بیش از ۱۸۰ سد ملی بهره‌برداری‌شده می‌رسد و ایران را در زمره پرسدترین کشورهای جهان قرار داده است.

توسعه‌ای که جای مدیریت را گرفت

در ادبیات رسمی، سدسازی نماد توسعه معرفی شده، اما تجربه چهار دهه گذشته نشان می‌دهد که در ایران، سدسازی بیشتر از آنکه یک «ابزار مدیریتی» باشد، به یک «هدف عمرانی» تبدیل شده است. نتیجه این نگاه سازه‌محور، شکل‌گیری صنعتی به نام «سدسازی برای سدسازی» بوده که کمتر به ظرفیت اکولوژیک حوضه‌ها، حقابه تالاب‌ها و تغییرات اقلیمی توجه کرده است.

پیامدهای بحران‌آفرین

امروز تقریباً تمام حوضه‌های آبریز کشور تحت فشار شدید قرار دارند. زاینده‌رود به رودخانه‌ای فصلی تبدیل شده، هامون به کانون گرد و غبار بدل شده و دریاچه ارومیه به مرز فروپاشی رسیده است. سدها در عمل به توسعه بی‌رویه کشاورزی پر مصرف و تشدید برداشت از سفره‌های زیرزمینی دامن زده‌اند.

پایان راه‌حل‌های بتنی

کارشناسان مستقل هشدار داده‌اند که دوره «راه‌حل‌های بتنی» به پایان رسیده است. ایران وارد عصر تغییر اقلیم شده و مدیریت هوشمندانه منابع موجود، بازچرخانی آب و کاهش مصرف، بسیار مهم‌تر از افتتاح سدهای جدید است. بحران آب ایران بیش از آنکه نتیجه کمبود سد باشد، حاصل فقدان مدیریت تقاضاست.

وقت بازنگری فرا رسیده است

روند ۴۰ ساله سدسازی در ایران نیازمند یک بازنگری بنیادین است. پرسش اصلی دیگر این نیست که «چند سد ساخته‌ایم؟» بلکه این است که «آیا وضعیت آب کشور بهتر شده است؟» واقعیت میدانی پاسخ روشنی دارد: خیر. ادامه این مسیر، حتی با چند ده سد جدید، تنها بحران‌های اجتماعی و زیست‌محیطی آینده را عمیق‌تر خواهد کرد.

منبع: رکنا

اخبار اجتماعی