ریشه‌های خشونت عریان در جامعه ایران؛ آیا گفت‌وگو تعطیل شده است؟

جامعه‌شناسان هشدار می‌دهند وقتی خشونت به مهم‌ترین الگوی ارتباطی، ابزار یا رسانه تبدیل شود، گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز تعطیل و جامعه وارد چرخه‌ای از خشونت متقابل خواهد شد. تایید هزاران آسیب‌دیده چشمی، زخمی حاد و جان‌باخته با انواع سلاح‌ها در ناآرامی‌های دی ۱۴۰۴، پرسش‌ها درباره خشونت عریان در جامعه را بیش از پیش مطرح می‌کند. جبار رحمانی، انسان‌شناس و جامعه‌شناس، در گفت‌وگو با فرارو به بررسی ریشه‌های این پدیده پرداخته است.

خشونت بی‌رحمانه؛ پایان گفت‌وگو

جبار رحمانی در تحلیل وقایع اخیر به فرارو می‌گوید: «در رویدادهای اخیر، اتفاقاتی معنادار رخ داد که میزان بالای خشونت در شکل‌های بسیار رها شده و بی‌چارچوب بود؛ یعنی نوعی خشونت عریان و به عبارتی بدون حد و مرز که جامعه شاهد آن بود.» او تاکید می‌کند که نفس وجود این خشونت ویرانگر در همه روایت‌ها پذیرفته شده است. از دیدگاه این جامعه‌شناس، مهم‌ترین پرسش این است که چرا چنین خشونتی وجود دارد؟ او پاسخ می‌دهد: «همیشه در جنبش‌های اعتراضی و مدنی ایران، مهم‌ترین تکنولوژی یا ابزار رسانه، ابزارهای مسالمت‌آمیز و مدنی همچون گفت‌وگو و سکوت بوده است. اما این بار، خشونت تبدیل به رسانه یا ابزار واسطه اصلی مواجهه طرفین شد.»

از خشم درونی تا عمل خشونت‌آمیز

رحمانی به این پرسش که خشونت یله و رها کی و کجا بروز پیدا می‌کند، اینگونه پاسخ می‌دهد: «هر جنبش و اعتراضی مبتنی بر یک نارضایتی درونی و روانی یا احساس خشم نسبت به وضعیت موجود است… خشم اولیه، مبنای اعتراض است، اما از جایی به بعد می‌تواند به روندی خشن تبدیل شود.» او می‌افزاید وقتی مهم‌ترین الگوی ارتباطی طرفین خشونت باشد، به معنای پایان گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز و تبدیل شدن به زنجیره‌ای از خشونت متقابل است. نکته دوم از دید او این است که از جایی به بعد، مهم‌ترین شرط عضویت و همبستگی بین گروه‌ها، ابراز و اعمال خشونت می‌شود.

استیصال؛ موتور محرک خشونت عریان

پاسخ به این پرسش که چه زمانی خشونت عریان موجه می‌شود، از دید رحمانی نکته سوم است: «آن جایی بروز می‌یابد که طرفین اعتراض می‌گویند به استیصال رسیده‌ایم و خواسته‌های معقول و منطقی‌مان از نظام فعلی برآورده نمی‌شود… عملی که برگرفته از تصلب نهادهای برابرنده این درخواست‌های مشروع و معقول است. اگر این درخواست‌ها برآورده می‌شد، نیازی به برخوردهای خشونت‌آمیز نبود.» این جامعه‌شناس با اشاره به تفاوت جنبش‌های فعلی با گذشته هشدار می‌دهد: «این بار رفتار خشونت‌آمیز، غالب تمام طرفین شد… در این صورت، مانند آتشی است که در خرمن می‌افتد و دیگر نمی‌توان آن را جمع کرد.»

راه برون‌رفت؛ سه گام ضروری

چگونگی خارج شدن از این وضعیت خشونت‌بار از نظر جبار رحمانی در سه بخش قابل تقسیم است:

**اول، وجود نیروهای میانجی و نهادهای مدنی** است که مهم‌ترین تسهیل‌گران گفت‌وگوی قطع‌شده محسوب می‌شوند.

**دوم، پذیرش از سوی صاحبان قدرت** است؛ کسی که قدرت در دست دارد، اولین فردی است که باید در این منازعه کوتاه بیاید، زیرا دست بالا را دارد و می‌تواند اعتمادسازی کند.

**سوم، ایجاد بسترهای تعاملی** است که توسط میانجی‌ها برای مذاکره و گفت‌وگو بین طرفین ایجاد می‌شود. رحمانی در پایان خاطرنشان می‌کند: «این فرایند تنها از طریق همکاری صاحبان قدرت و نیروهای مدنی و میانجی امکان‌پذیر است. البته در شرایط فعلی بسیار دشوار است، اما دیر یا زود باید از جایی شروع شود.»

منبع: فرارو

اخبار اجتماعی