جرقه تولد یک مکتب هنری جهانی در بازارچه شاه‌عبدالعظیم

مکتب سقاخانه، جریانی هنری که با تلفیق اصالت شرقی و مدرنیسم غربی به یکی از موفق‌ترین مسیرهای حضور هنر ایران در عرصه جهانی تبدیل شد، از یک جرقه ساده در بازارچه حرم شاه‌عبدالعظیم متولد شد. این گزارش نگاهی به تاریخچه و تأثیر این مکتب دارد.

تولد یک ایده در بازارچه مذهبی

داستان به حدود سال ۱۳۴۰ برمی‌گردد، هنگامی که پرویز تناولی و حسین زنده‌رودی از بازارچه حضرت شاه‌عبدالعظیم بازدید کردند. توجه آن‌ها به تصاویر چاپی مذهبی فروخته شده در آنجا جلب شد. تناولی در روایتی که کریم امامی ثبت کرده، می‌گوید: «از سادگی فرم آن‌ها، از تکرار نقش‌ها در آن‌ها و از رنگ‌های روشن و چشمگیر آن‌ها خوشمان آمد.» اولین طرح‌های زنده‌رودی با الهام از این تصاویر، به عنوان نخستین کارهای سقاخانه‌ای شناخته می‌شوند.

پیوند سنت و مدرنیته

هنرمندان پیشروی این مکتب، از جمله پرویز تناولی، حسین زنده‌رودی، منصور قندریز، صادق تبریزی، فرامرز پیل‌آرام و مسعود عربشاهی، المان‌های بومی مانند قفل، ضریح و حروف فارسی را از دل فرهنگ عامه بیرون کشیدند و آن‌ها را با زبان مجسمه‌سازی و نقاشی مدرن درآمیختند. این جریان توانست سنتی‌ترین نشانه‌های ایرانی را به یک زبان بصری بین‌المللی ترجمه کند.

موفقیت در عرصه جهانی

سقاخانه پاسخی بود به این پرسش جهانی که چگونه می‌توان مدرن بود اما مقلد نبود. آثار این مکتب، با حفظ اصالت و هویت ایرانی، توانایی رقابت با جریان‌های انتزاعی غرب را پیدا کردند. موفقیت این آثار در بازارهای داخلی و خارجی از همان آغاز دهه ۴۰ شمسی تا به امروز چشمگیر گزارش شده است. خریداران بین‌المللی، اغلب بدون اطلاع از فلسفه مذهبی پشت المان‌ها، قدرت فرمی و اعتبار هنری این آثار را به رسمیت شناخته‌اند.

نام‌گذاری رسمی یک مکتب

کریم امامی، روزنامه‌نگار و منتقد هنری، در آبان سال ۱۳۴۱ در مقاله‌ای در کیهان انگلیسی برای نخستین بار عبارت «مکتب سقاخانه» را به صورت رسمی عنوان کرد. سال‌ها بعد در ۱۳۵۶، او تاریخچه این مکتب را در کاتالوگ نمایشگاهی در موزه هنرهای معاصر تهران روایت کرد. این جرقه ساده در بازارچه شاه‌عبدالعظیم، سنگ بنای جریانی هنری-تجاری شد که برای دهه‌ها بازار جهانی هنر ایران را تحت تأثیر خود قرار داد.

منبع: Isna