تولیت آستان قدس رضوی؛ از نقیبان سادات تا انتخاب توسط رهبری

مروری کوتاه بر تاریخچه تولیت

با استقرار حکومت صفویه، جایگاه تولیت آستان قدس رضوی به تدریج صورت نهادی و رسمی به خود گرفت و به عنوان مسئولیتی مشخص در ساختار حکمرانی مذهبی کشور تعریف شد. از آن زمان تاکنون، این نهاد نقشی تعیین‌کننده در سامان‌دهی امور مذهبی، توسعه عمرانی حرم، مدیریت موقوفات و ارائه خدمات به زائران ایفا کرده است.

از نقیبان تا نخستین نایب‌التولیه

جواد نوائیان رودسری، پژوهشگر تاریخ و حرم‌شناسی، در گفت‌وگو با ایسنا اشاره کرد که در تاریخ آستان قدس رضوی در ابتدا مفهومی با عنوان «تولیت» به شکل امروزی وجود نداشته است. اداره حرم در دوره‌های اولیه بر عهده «نقیبان» بود؛ افرادی که ریاست سادات مشهد را بر عهده داشتند و به نوعی رئیس شهر مشهد نیز محسوب می‌شدند. وی افزود: از ابتدای دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی شخصی به نام خواجه عتیق منشی را به عنوان «نایب‌التولیه آستان قدس» تعیین کرد که می‌توان از او به عنوان نخستین نایب‌التولیه یا به تعبیر امروزی، نخستین تولیت آستان قدس رضوی یاد کرد. از این دوره به بعد، به تدریج نهادی با عنوان «متولی‌باشی» در ساختار آستان قدس شکل گرفت.

روند انتصاب در ادوار مختلف

این پژوهشگر تاریخ با بیان اینکه در دوره‌های افشاریه و قاجاریه نیز مسئول نهاد تولیت توسط شخص شاه تعیین می‌شد، تصریح کرد: این رویه به‌جا مانده از دوره صفویه است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز عالی‌ترین مقام کشور، یعنی رهبر انقلاب، تولیت آستان قدس رضوی را تعیین می‌کند. نوائیان رودسری خاطرنشان کرد: در برخی دوره‌ها، مقام تولیت با استانداری و حکومت خراسان ادغام می‌شد؛ به این معنا که تولیت آستان قدس و حاکم خراسان یک نفر بودند.

عملکرد متولیان و نقش موقوفات

این پژوهشگر با اشاره به عملکرد برخی متولیان برجسته گفت: ازجمله افرادی که در مقام تولیت کارنامه درخشانی در شهر مشهد از خود به جا گذاشتند، می‌توان به وزیر نظام در دوره قاجار اشاره کرد که مسئولیت متولی‌باشی را بر عهده داشت و بسیاری از ساخت‌وسازها و نهادسازی‌های شهری، میراث دوران مدیریت اوست. وی در تشریح موقوفات مطلقه اظهار کرد: بهره‌برداری از این موقوفات در اختیار تولیت آستان قدس قرار دارد تا بر اساس تشخیص خود در موارد مختلف مصرف شود. در دوره‌های گوناگون، این موقوفات در زمینه‌هایی همچون توسعه عمرانی، توسعه خدماتی و اطعام زائران و نیز توسعه علمی ازجمله خرید کتاب و گسترش کتابخانه مورد استفاده قرار گرفته است.

تحولات پس از انقلاب اسلامی

این پژوهشگر تاریخ و حرم شناسی ادامه داد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، عنوان «نایب‌التولیه» به «تولیت» تغییر یافت. در شرح وظایف تولیت، دو دسته مسئولیت وجود دارد؛ نخست وظایفی که از سوی حاکمیت تعیین می‌شود و دوم مسئولیت‌هایی که ریشه در سنت ۱۲۰۰ ساله آستان قدس رضوی دارد. نوائیان رودسری تصریح کرد: معیارهای انتخاب تولیت پیش از انقلاب اسلامی و در دوره‌های قاجار و پهلوی عمدتاً سیاسی بوده و بسیاری از متولیان وابستگی درباری داشتند. پس از انقلاب اسلامی این روند تغییر کرد و متولی باید دارای اجتهاد در امور شرعی باشد. البته این به معنای کم‌اهمیت بودن جنبه سیاسی نیست، اما تسلط بر امور شرعی و رعایت آداب موقوفات پس از انقلاب اسلامی اهمیت بیشتری یافته است.

منبع: Isna