تحریمها اقتصاد ایران را به کدام سمت برد؟ از وابستگی نفتی تا رشد ۴۰ برابری صادرات غیرنفتی
مروری کوتاه بر خبر
- صادرات غیرنفتی ایران از ۶۲۹ میلیون دلار در سال ۱۹۷۷ به ۲۵.۹ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۲ رسیده است.
- نسبت واردات به صادرات غیرنفتی در سال ۱۳۵۶ حدود ۲۳.۷ به ۱ بود که نشاندهنده وابستگی ساختاری به واردات بود.
- ترکیب صادرات غیرنفتی در سال ۱۴۰۲ شامل پتروشیمی (۴۰٪)، فولاد (۲۵٪)، کشاورزی (۱۵٪) و محصولات فناوریمحور (۱۰٪) است.
- تحریمها به عنوان عاملی غیرمستقیم در شکستن ساختار تکمحصولی و کاهش وابستگی به نفت عمل کردهاند.
- اقتصاد ایران از حالت وارداتمحور به سمت تنوعبخشی در صادرات حرکت کرده، اما چالشهایی مانند افزایش سهم فناوری باقی است.
مروری کوتاه بر تحول تجارت خارجی ایران
بررسی دادههای بانک جهانی نشان میدهد تراز تجاری ایران در دهههای گذشته نوسانات شدیدی داشته است. ساختار تجارت خارجی کشور بازتابی از الگوهای توسعه، سیاستهای داخلی و شرایط ژئوپلیتیک است. این گزارش به بررسی تطبیقی ساختار واردات و صادرات ایران در دو دوره تاریخی پیش و پس از انقلاب میپردازد.
سلطه «سندروم واردات» در اقتصاد پیش از انقلاب
در دوره پهلوی، سیاست صنعتی غالب، جایگزینی واردات بود، اما در عمل، واردات کالاهای صنعتی و مصرفی نقش فزایندهای داشت. دادهها نشان میدهد در سال ۱۳۵۶ حجم واردات کشور به حدود ۱۵ میلیارد دلار افزایش یافت، در حالی که صادرات غیرنفتی تنها حدود ۶۲۹ میلیون دلار بود. این یعنی نسبت واردات به صادرات غیرنفتی به حدود ۲۳.۷ به ۱ رسید. این نبود توازن، بیانگر وابستگی ساختاری اقتصاد به واردات بود؛ پدیدهای که «سندروم واردات» نامیده میشود.
رشد چشمگیر صادرات غیرنفتی تحت فشار تحریمها
پس از انقلاب اسلامی، بهویژه تحت فشار تحریمها، مسیر تجارت خارجی ایران بهتدریج دچار تحول شد. ارزش صادرات غیرنفتی ایران از حدود ۶۲۹ میلیون دلار در سال ۱۹۷۷ به حدود ۲۵.۹ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۲ افزایش یافته است. این رشد بیش از چهل برابری، نشاندهنده حرکت تدریجی اقتصاد به سمت تنوعبخشی منابع درآمد ارزی است.
ترکیب صادرات غیرنفتی: منابعمحوری در برابر فناوریمحوری
ترکیب صادرات غیرنفتی در سال ۱۴۰۲ نشان میدهد که پتروشیمی با سهم حدود ۴۰ درصد، فولاد و فلزات اساسی با ۲۵ درصد، محصولات کشاورزی با ۱۵ درصد و محصولات فناوریمحور با حدود ۱۰ درصد، اجزای اصلی را تشکیل میدهند. این ساختار حاکی از آن است که اقتصاد غیرنفتی ایران همچنان ماهیتی صنعتی و منابعمحور دارد، هرچند سهم محصولات فناوریمحور در حال افزایش است.
تغییر ترکیب واردات در خدمت تولید
در حوزه واردات نیز، هرچند حجم اسمی واردات در سالهای اخیر بهطور متوسط در بازه ۴۰ تا ۵۰ میلیارد دلار قرار داشته، اما ترکیب آن نسبت به گذشته تغییر کرده است. تمرکز بیشتری بر کالاهای اساسی، مواد اولیه و ماشینآلات مورد نیاز تولید مشاهده میشود. این تغییر، نشانهای از تلاش برای کاهش واردات مصرفی و افزایش کارایی واردات در خدمت تولید داخلی است.
جمعبندی یک تحول ساختاری
مقایسه تحولات واردات و صادرات ایران نشان میدهد که اقتصاد کشور از یک ساختار تکمحصولی و وارداتمحور در دوره پهلوی، به سمت اقتصادی متنوعتر با اتکای بیشتر بر صادرات غیرنفتی حرکت کرده است. تحلیل ارائهشده نشان میدهد که تحریمها، با وجود هزینههای اقتصادی کوتاهمدت، بهعنوان عاملی غیرمستقیم در شکستن ساختار تکمحصولی عمل کردهاند. با این حال برای تحقق اهدافی چون اقتصاد مقاومتی، افزایش سهم محصولات فناوریمحور و کاهش وابستگی به واردات تجهیزات حساس، همچنان از چالشهای اساسی اقتصاد ایران بهشمار میرود.
منبع: imna.ir
اخبار اقتصادی