آیا قرآن می‌تواند نقشه راه هوش مصنوعی متفکر باشد؟

مروری بر ایده پیوند هوش مصنوعی و قرآن

حجت‌الاسلام سیدسعید رضا عاملی، عضو شورای عالی فضای مجازی، در دومین نشست از سلسله نشست‌های «هوش مصنوعی و قرآن‌پژوهی دیجیتال» که به همت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (مرکز نور) در نمایشگاه بین‌المللی قرآن تهران برگزار شد، بر قابلیت مدل‌سازی الگوریتمی مفاهیم شناختی قرآن تأکید کرد. وی بیان کرد که می‌توان با الهام از الگوهای اندیشه‌ورزی قرآن، مدل‌های شناختی جدیدی خلق کرد که از استقلال هنجاری برخوردار باشند.

دو رویکرد کلیدی برای پیوند فناوری و معارف قرآنی

دکتر عاملی در سخنرانی خود با موضوع «نسبت بین شبکه عصبی انسان، شبکه عصبی هوش مصنوعی و یادگیری عمیق تعالیم قرآنی» دو رویکرد اصلی را تشریح کرد. رویکرد اول، هوش مصنوعی را به عنوان ابزاری قدرتمند برای تحلیل داده‌های قرآنی و کشف الگوهای پنهان در نظر می‌گیرد. اما رویکرد دوم، عمیق‌تر و آینده‌نگرانه‌تر است و به دنبال الهام‌گیری از الگوواره‌های قرآنی برای خلق مدل‌های زبانی و شناختی جدید است. قرآن با واژگانی مانند «فهم»، «علم»، «رأی»، «تدبر» و «تفکر»، قلمروهای الگوریتمی متفاوتی را پیش رو می‌گذارد.

مدل‌سازی الگوریتمی «تفکر» و «تعقل»

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با مثبت دانستن پاسخ به امکان مدل‌سازی مفاهیم قرآنی، به تشریح مثال‌هایی پرداخت. وی فرآیند «تفکر» را به یک الگوریتم بهینه‌سازی تکرارشونده تشبیه کرد که در آن سیستم با بازگشت مداوم به معلومات اولیه، به پاسخ بهینه نزدیک می‌شود. مفهوم پیچیده‌تر «تعقل» نیز که با مدیریت هوای نفس همراه است، به مثابه رها شدن در بستر گرادیان‌هایی توصیف شد که به اصول هنجاری مقید شده‌اند. به گفته وی، استفاده از اصول هنجاری قرآنی به عنوان قیود در آموزش مدل‌های هوش مصنوعی، می‌تواند مانع تولید محتوای نادرست یا غیراخلاقی شود.

«تدبر» و دستیابی به استقلال هنجاری

حجت‌الاسلام عاملی همچنین به ظرفیت‌های الگوریتمی مفهوم «تدبر» اشاره کرد. تدبر به معنای عاقبت‌اندیشی و دیدن فراسوی یک امر، با مدل‌سازی «وابستگی‌های بلندمدت» در هوش مصنوعی قابل قیاس دانسته شد. وی تأکید کرد که از این ظرفیت می‌توان برای واسنجی و کالیبره کردن مدل‌های زبانی بزرگ که دچار عدم قطعیت هستند، استفاده کرد. این کار به هوش مصنوعی کمک می‌کند تا «استقلال هنجاری» خود را به دست آورد و تنها یک مقلد داده‌های آموزشی نباشد.

افق آینده: از داده به فهم

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به دو مرحله انقلاب دیجیتال، مرحله اول را داده‌ای شدن اطلاعات و مرحله دوم را تبدیل داده به «فهم» و عملکرد دانست. به گفته وی، هوش مصنوعی الهام‌گرفته از قرآن می‌تواند در این مرحله دوم نقشی بی‌بدیل ایفا کند. این نشست علمی با پرسش و پاسخ درباره چالش‌های عملیاتی‌سازی این ایده‌ها به پایان رسید.

منبع: Ilna