آیا تحصیلات دانشگاهی در ایران به بی‌اعتمادی اجتماعی دامن می‌زند؟

پژوهشی تازه از پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی، رابطه پیچیده بین تحصیلات دانشگاهی و اعتماد اجتماعی در ایران را بررسی کرده است. برخلاف تصور رایج، یافته‌ها نشان می‌دهند دانشجویان و فارغ‌التحصیلان در مقایسه با افراد بدون تحصیلات عالی، سطح پایین‌تری از اعتماد اجتماعی را تجربه می‌کنند. این وضعیت به‌ویژه تحت تأثیر برداشت منفی از عملکرد نهادهای کلیدی جامعه است.

دانشگاه و سرمایه اجتماعی

اعتماد اجتماعی، سنگ‌بنای همکاری و زندگی جمعی، بخشی از «سرمایه اجتماعی» محسوب می‌شود. دانشگاه‌ها به‌عنوان بسترهای سنتی شکل‌گیری این سرمایه، نه‌تنها محل آموزش که فضایی برای گسترش روابط و تمرین گفت‌وگو هستند. با این حال، پژوهش‌ها در ایران نشان می‌دهند که لزوماً دانشجویان و دانش‌آموختگان اعتماد اجتماعی بیشتری نسبت به سایرین ندارند. این تناقض، محققان را به بررسی عمیق‌تر عوامل مؤثر واداشته است.

یافته‌های یک پژوهش ملی

سالار اجتهدنژاد کاشانی، پژوهشگر گروه مطالعات اجتماعی، با تحلیل ثانویه داده‌های «پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان در سال ۱۴۰۲» به این موضوع پرداخته است. تمرکز اصلی این پژوهش بر نقش برداشت افراد تحصیل‌کرده از عملکرد نهادهای رسمی در شکل‌گیری اعتماد یا بی‌اعتمادی آن‌ها بوده است.

نقش کلیدی نهادها

نتایج این مطالعه آشکار کرد که کارآمدی نهادی و عدالت رویه‌ای، بخش قابل‌توجهی از تغییرات سطح اعتماد اجتماعی در میان قشر دانشگاهی را توضیح می‌دهد. به عبارت دیگر، هرچه احساس کارآمدی و انصاف در عملکرد نهادهایی مانند دستگاه قضایی، نیروی انتظامی و نهادهای دولتی بیشتر باشد، اعتماد اجتماعی نیز افزایش می‌یابد. یافته‌ها حاکی از آن است که تحصیلات عالی به خودی خود و در هر بستری منجر به افزایش اعتماد نمی‌شود.

آگاهی بیشتر، حساسیت بیشتر

در شرایطی که نارسایی‌های نهادی آشکار است، افراد تحصیل‌کرده به دلیل آگاهی بالاتر، حساسیت بیشتری نسبت به بی‌عدالتی‌ها و ناکارآمدی‌ها نشان می‌دهند. این آگاهی می‌تواند به افزایش تردید و احتیاط در روابط اجتماعی آنان منجر شود. از این منظر، آموزش عالی تنها زمانی نقش مثبت خود در تقویت اعتماد را ایفا می‌کند که با نهادهایی شفاف، پاسخگو و منصف همراه باشد.

مسیر مشترک برای بهبود

این پژوهش تأکید می‌کند که مسیر بهبود اعتماد اجتماعی در میان دانشجویان و دانش‌آموختگان، جدا از مسیر اعتماد عمومی جامعه نیست. اصلاح عملکرد نهادهای رسمی و کاهش ریسک‌های اجتماعی می‌تواند به‌صورت هم‌زمان اعتماد را در میان همه اقشار جامعه تقویت کند. اگرچه تحصیلات دانشگاهی دایره روابط اجتماعی را گسترش می‌دهد، اما شکل‌گیری این روابط در یک بستر غیرقابل پیش‌بینی و پرریسک، نتیجه‌ای جز احتیاط بیشتر در پی ندارد. این یافته‌ها در فصلنامه «مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران» وابسته به دانشگاه تهران منتشر شده است.

منبع: Isna