دانشگاه در دوران پهلوی: موتور پیشرفت یا ابزار کنترل و انحصار طبقاتی؟
مروری کوتاه بر خبر
- جمعیت دانشجویی پیش از انقلاب حدود ۱۷۵ هزار نفر و محدود به ۲۰ دانشگاه بود.
- بر اساس آمار سال ۱۳۵۲، تنها ۳ درصد دانشجویان از طبقات کارگر و روستایی بودند.
- ساواک برای نظارت بیشتر، دفاتر مستقلی در دانشگاهها تأسیس کرده بود.
- کوچکترین اعتراضات دانشجویی با برخوردهای قاطع و حتی انحلال دانشکده پاسخ داده میشد.
- وابستگی نظام آموزشی به قدرتهای خارجی به ویژه در دانشگاه پهلوی شیراز مشهود بود.
بررسی پنج مقاله پژوهشی درباره دانشگاههای دوران پهلوی، تصویری از نهادهای آموزش عالی تحت کنترل شدید دولت، نظارت امنیتی ساواک و انحصار طبقاتی را نشان میدهد. آمارها حاکی از سهم ناچیز طبقات محروم از تحصیلات دانشگاهی است.
نظارت ساواک و سرکوب اعتراضات
مقاله «بررسی مقایسهای رابطه دولت و دانشگاه در ایران در دوره پهلوی دوم و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی» نشان میدهد دانشگاهها در آن دوره اساساً به ابزار نظارتی دولت تبدیل شده بودند. اسناد وزارت علوم و بایگانیهای ساواک حاکی از اخراج استادان منتقد و سرکوب تظاهرات دانشجویی است. پس از حادثه بهمن ۱۳۴۰، ساواک تصمیم گرفت شعبی از دفتر خود را مستقیماً در دانشگاهها مستقر کند تا نظارت را افزایش دهد.
برخورد قاطع با کوچکترین ناآرامی
مقاله «مبارزات انتخابی در دانشگاه رازی از ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷» به اسنادی از نخستوزیری دوران پهلوی استناد میکند که نشان میدهد حکومت تنها هویت مشروع برای دانشگاه را «درس خواندن» میدانست. در یکی از این اسناد، وزیر علوم در سال ۱۳۵۳ در واکنش به اعتراض دانشجویان یک مرکز آموزش عالی، دستور انحلال سال اول آن مؤسسه را به عنوان «عمل قاطع» برای عبرت دیگران صادر کرده است.
وابستگی به خارج و لغو سفر به دلیل اعتراض
مقاله «دانشگاه پهلوی شیراز در آستانه انقلاب اسلامی» به وابستگی شدید این دانشگاه به دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا و نقش آن به عنوان الگوی حکومت اشاره دارد. اسناد ساواک نشان میدهد در اردیبهشت ۱۳۵۷، به دلیل اطلاع از قصد دانشجویان دانشگاه پهلوی برای تظاهرات در مسیر بازدید شاه از شیراز، این بازدید لغو شد. چند روز بعد نیز تظاهرات حدود ۱۵۰ نفر از دانشجویان دانشسرای شیراز با دستگیری تعدادی از آنان مواجه شد.
انحصار طبقاتی در پذیرش دانشجو
مقاله «تاملی بر رویدادهای علم و فناوری در ایران طی ۲۰۰ سال اخیر» با استناد به آمار وزارت علوم در سال ۱۳۵۲، تصویر روشنی از ترکیب طبقاتی دانشجویان ارائه میدهد. در حالی که ۸۵ درصد جمعیت ایران را کارگران شهری و روستاییان تشکیل میدادند، سهم فرزندان این دو طبقه از دانشگاهها تنها ۳ درصد بود. بر اساس این آمار، ۴۸ درصد دانشجویان از خانوادههای بوروکرات، ۳۵ درصد از خانوادههای بازاری و صاحبان صنایع و ۷ درصد از خانوادههای مالکان و کشاورزان صاحب زمین بودند.
منبع: asriran.com
اخبار اجتماعی