تنها اقیانوس‌پیمای ایران چگونه با بودجه‌ای ناکافی به عمق ۲۲۰۰ متری دریا دست یافت؟

اقیانوس‌ها به میدان مهم رقابت علمی و راهبردی جهان تبدیل شده‌اند و کشتی‌های تحقیقاتی، ستون فقرات این قدرت هستند. در این میان، ایران تنها یک کشتی تخصصی اقیانوس‌شناسی به نام «کاوشگر خلیج فارس» در اختیار دارد. این شناور اگرچه دستاوردهایی مانند نمونه‌برداری تاریخی از عمق ۲۲۰۰ متری دریای عمان را ثبت کرده، اما با چالش‌های مالی و فنی جدی، از جمله نبود بودجه مستقل و فرسودگی تجهیزات مواجه است.

ناوگان تحقیقاتی جهان در مقایسه با ایران

کشورهای پیشرو در علم اقیانوس‌شناسی، ناوگانی از کشتی‌های چندمنظوره و پیشرفته در اختیار دارند. ایالات متحده با کشتی‌هایی مانند R/V Okeanos Explorer که مجهز به ربات‌های عمق‌پیمای ۶۰۰۰ متری است، ژاپن با زیردریایی Shinkai 6500 و یک اکوسیستم فناوری اعماق، و آلمان با کشتی‌های یخ‌شکن تحقیقاتی، نمونه‌هایی از این توانمندی هستند. ویژگی‌های مشترک این شناورها شامل طول زیاد، ماندگاری طولانی در دریا، آزمایشگاه‌های کامل و تجهیزاتی مانند سامانه‌های موقعیت‌یابی دینامیکی، ROV و سونارهای چندپرتویی است که نگهداری سالانه آن‌ها ده‌ها میلیون دلار هزینه دربردارد.

«کاوشگر خلیج فارس»؛ تنها آزمایشگاه شناور ایران

این کشتی که از بهمن ۱۳۹۶ به پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی تحویل داده شده، مسئول پایش و مطالعات اقیانوس‌شناسی در خلیج فارس، دریای عمان و آب‌های جنوبی کشور است. «کاوشگر خلیج فارس» یک آزمایشگاه شناور محسوب می‌شود که تاکنون ۱۳ گشت تحقیقاتی انجام داده و داده‌های آن در مرکز ملی داده‌های اقیانوسی ذخیره می‌شود. دستاورد شاخص این کشتی، نمونه‌برداری برای نخستین بار در کشور از عمق حدود ۲۲۰۰ متری دریای عمان با استفاده از تجهیز «پیستون‌کورر» ساخت پژوهشگران داخلی است.

چالش‌های مالی و فنی سنگین

سعید نجفی، معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، هزینه نگهداری سالانه این کشتی را تنها برای حداقل تعمیرات، حدود ۲۰ میلیارد تومان اعلام کرده است. این هزینه صرفاً مربوط به خود شناور است و هزینه تجهیزات اندازه‌گیری جداگانه محاسبه می‌شود. مشکل اصلی، تأمین تمام این هزینه‌ها از محل بودجه‌های جاری پژوهشگاه و نبود ردیف بودجه‌ای مستقل از سوی سازمان برنامه و بودجه است. این فشار مالی باعث شده تا بسیاری از تجهیزات تحقیقاتی که متعلق به سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ هستند، فرسوده شده و نیاز مبرمی به نوسازی داشته باشند.

نیاز مبرم به تجهیزات پیشرفته

از جمله تجهیزات استاندارد جهانی که به‌صورت کامل در اختیار «کاوشگر خلیج فارس» نیست، ROV (ربات زیرسطحی عملیاتی) است. این ربات که امکان فیلم‌برداری، نمونه‌برداری و انجام عملیات پیشرفته در اعماق دریا را فراهم می‌کند، برای مأموریت‌های پژوهشی ضروری است. اگرچه نمونه‌های داخلی ساخته شده، اما اغلب در شرایط سخت دریایی آزمون نشده و برای پژوهش‌های پیشرفته کافی نیستند. [[SARDABIR_IMG_0]]

آینده‌ای نامشخص در سایه بی‌پولی

با وجود دستاوردهای فنی مانند ساخت دستگاه «اتوپایلوت» ناوبری توسط پژوهشگران داخلی، آینده عملیاتی این کشتی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. نجفی تأکید کرده که برای سال آینده مکاتباتی برای اختصاص بودجه انجام شده، اما این میزان به‌طور کامل کفاف هزینه‌ها را نمی‌دهد. انتظار از مسئولان، نگاه ویژه و تأمین ردیف بودجه‌ای مستقل و پایدار برای حفظ تنها کشتی تخصصی اقیانوس‌پیمای کشور است.

منبع: Isna