اقتصاد ایران: رشد سریع نفتی یا مقاومت ساختاری؟ مقایسه دو دوره تاریخی

مروری کوتاه بر تحول اقتصادی ایران

تحلیل مسیر اقتصادی ایران معاصر نیازمند بازخوانی دو فصل تاریخی متمایز است: دوره مدرنیزاسیون سریع با محوریت درآمدهای نفتی پیش از انقلاب و دوره بازتعریف ساختار اقتصادی با تأکید بر مفهوم «اقتصاد مقاومتی» پس از آن. این گزارش با بررسی داده‌های رسمی، نقاط قوت، ضعف‌های ساختاری و ظرفیت‌های این مسیر را روایت می‌کند.

رشد اقتصادی: از سرعت تا مقاومت

بر اساس گزارش‌های بانک جهانی، اقتصاد ایران در فاصله سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۷ با میانگین رشد سالانه ۹ تا ۱۰.۵ درصد، یکی از سریع‌ترین رشدهای منطقه را تجربه کرد. تولید ناخالص داخلی اسمی از حدود ۴ میلیارد دلار در سال ۱۹۶۰ به ۸۴ میلیارد دلار در سال ۱۹۷۸ رسید. این رشد اما به‌شدت وابسته به درآمدهای نفتی بود، به‌طوری که تا ۹۰ درصد بودجه دولت به نفت متکی بود. در سال‌های پایانی این دوره، تورم به حدود ۲۰ درصد و شکاف طبقاتی افزایش یافت.

پس از انقلاب، اقتصاد ایران با شوک‌های سنگینی مانند جنگ تحمیلی (که منجر به کاهش ۱۲.۸ درصدی تولید ناخالص داخلی در ۱۳۵۸ شد) و تحریم‌های گسترده مواجه شد. میانگین رشد اقتصادی در چهار دهه پس از انقلاب به حدود ۱.۹ درصد کاهش یافت. با این وجود، اقتصاد به رشد اسمی خود ادامه داد و تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۴ به حدود ۳۷۵ میلیارد دلار رسید که نشان‌دهنده رشدی بیش از ۴.۵ برابر نسبت به سال ۱۹۷۸ است.

ماهیت رشد نیز تغییر کرد. سهم نفت در درآمدهای ارزی از حدود ۹۰ درصد پیش از انقلاب به زیر ۴۰ درصد در سال‌های اخیر کاهش یافته است. بر اساس گزارش بانک مرکزی، رشد اقتصادی بدون نفت در دهه ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ به‌طور متوسط حدود ۳ درصد بوده است.

تحول در تولید، معدن و صنعت

در دوره پیش از انقلاب، رشد اقتصادی عمدتاً متکی بر سرمایه‌گذاری دولتی در صنایع پایه و استخراج نفت خام بود. تولید نفت از حدود ۶۳۵ هزار بشکه در روز در سال ۱۳۲۸ به حدود ۶ میلیون بشکه در روز در سال ۱۳۵۲ رسید، اما بیش از ۹۵ درصد آن به صورت خام صادر می‌شد.

پس از انقلاب، تحولات ساختاری چشمگیری رخ داد. صنعت پتروشیمی از ظرفیت ناچیز در ۱۹۷۹ به بیش از ۱۰۰ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ رسید. ایران در تولید سنگ آهن به رتبه دهم، مس به رتبه پانزدهم و سنگ‌های تزئینی به رتبه پنجم جهان دست یافت. سهم بخش معدن از تولید ناخالص داخلی به حدود ۱۳ درصد افزایش پیدا کرده است.

نمونه بارز این تغییر ساختاری را در مقایسه تولید نفت و فولاد می‌توان دید: در حالی که تولید نفت از اوج ۶ میلیون بشکه در روز در ۱۹۷۸ به حدود ۳ میلیون بشکه در ۲۰۲۳ کاهش یافته، تولید فولاد از حدود ۱۰۰ هزار تن در ۱۹۷۹ به بیش از ۱۲ میلیون تن در ۲۰۲۳ افزایش یافته است. این تحول نشان‌دهنده گذار تدریجی به سمت صنعت‌محوری و خلق ارزش افزوده داخلی است.

منبع: imna.ir

اخبار اقتصادی